อุทายิชาดก

อุทายิชาดก

ในสมัยพุทธกาล ณ กรุงสาวัตถี อันเป็นเมืองหลวงอันรุ่งเรืองของแคว้นมคธ มีคณะภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่อาศัยอยู่ภายใต้ร่มเงาพระบรมศาสดา สัมมาสัมพุทธเจ้า แต่ในบรรดาพระภิกษุเหล่านั้น ยังมีพระภิกษุรูปหนึ่งนามว่า พระอุทายี ผู้ซึ่งมีปฏิภาณไหวพริบอันฉลาดเฉลียวเป็นเลิศ แต่ในบางครั้ง ความฉลาดนั้นก็นำพาไปสู่การใช้ถ้อยคำอันคมคายเสียดแทงใจผู้อื่นเสียจนบางคราก็เกินกว่าจะรับได้

ครั้งหนึ่ง พระอานนท์ผู้เป็นอุปัฏฐากของพระพุทธองค์ ได้ไปบิณฑบาตในเมือง และได้พบกับสตรีผู้หนึ่งนางเป็นคนยากจน แต่มีจิตใจอันบริสุทธิ์ นางได้นำข้าวปลาอาหารอันน้อยนิดเท่าที่มีถวายแด่พระอานนท์ด้วยความเคารพเลื่อมใส พระอานนท์รับไว้ด้วยความปิติ และได้อนุโมทนาบุญแก่นาง

เมื่อพระอานนท์กลับมายังวัดและได้เล่าเรื่องราวของสตรีผู้นั้นให้พระภิกษุรูปอื่นฟัง พระอุทายีได้ยินดังนั้น ก็อดที่จะกล่าววาจาเสียดสีไม่ได้ เขาเอ่ยขึ้นด้วยน้ำเสียงประชดประชันว่า:

"โอ้ สหายเอ๋ย ดูเหมือนว่าท่านจะไปพบกับสตรีผู้เลอโฉมเสียแล้วกระมัง ถึงได้กล่าวถึงนางด้วยความปีติยินดีปานนั้น! อาหารที่นางถวายนั้น คงจะหอมหวานยิ่งกว่าน้ำทิพย์กระมัง"

พระอานนท์ได้ยินดังนั้น ก็รู้สึกไม่สบายใจ แม้จะรู้ว่าพระอุทายีมักจะเป็นเช่นนี้ แต่คำพูดของเขาก็ยังคงบาดลึกในหัวใจ

ต่อมาไม่นาน พระพุทธองค์ทรงทราบถึงเหตุการณ์ดังกล่าว จึงได้ตรัสเรียกพระอุทายีมาพบ และทรงแสดงธรรมโปรด พระอุทายีเมื่อได้สดับพระธรรมเทศนาของพระพุทธองค์แล้ว ก็เกิดความเข้าใจในบาปบุญคุณโทษ และตระหนักถึงโทษของวาจาที่ตนได้กล่าวออกไป

วันเวลาผ่านไป พระพุทธองค์ทรงเนรมิตสถานที่อันงดงามแห่งหนึ่งขึ้นในพระราชวังของพระเจ้าปเสนทิโกศล ซึ่งเป็นสถานที่ที่ทรงแสดงธรรมเป็นประจำ เหล่าข้าราชบริพารและประชาชนผู้มีจิตศรัทธาต่างหลั่งไหลมาร่วมฟังธรรม แต่ในวันนั้น มีปัญหาเกิดขึ้น

เหตุเพราะว่า มีนางคณิกา (โสเภณี) นางหนึ่งซึ่งมีรูปโฉมอันงดงามเป็นที่เลื่องลือ นางได้เข้ามานั่งฟังธรรมอยู่ท่ามกลางผู้คนมากมาย การปรากฏตัวของนางสร้างความไม่สบายใจให้แก่เหล่าสตรีทั้งหลายที่มาในงานเป็นอย่างยิ่ง บางนางซุบซิบนินทา บางนางก็ทำหน้าตาบึ้งตึง

พระพุทธองค์ทรงทราบถึงความวุ่นวายที่เกิดขึ้น จึงทรงเรียกพระอุทายีมาตรัสถาม พระอุทายีเมื่อทราบเรื่องราว ก็เข้าไปหานางคณิกาผู้นั้น ด้วยเจตนาอันดีที่จะแก้ไขสถานการณ์

แต่ด้วยนิสัยเดิมของพระอุทายี ที่มักจะใช้ถ้อยคำอันคมคายและเสียดสี เขาจึงกล่าวแก่นางคณิกาว่า:

"แม่หญิงเอ๋ย เหตุใดจึงมานั่งอยู่ที่นี่? พวกเรามาฟังธรรมเพื่อชำระจิตใจ แต่ท่านกลับนำความสกปรกมาสู่สถานที่อันบริสุทธิ์เช่นนี้"

นางคณิกาเมื่อได้ยินดังนั้น ก็รู้สึกเสียใจเป็นอย่างยิ่ง แต่ก็พยายามอดทน

พระพุทธองค์ทรงเห็นเหตุการณ์ จึงเสด็จลงมาด้วยพระองค์เอง และทรงถามนางคณิกาว่า: "แม่หญิง เหตุใดจึงเสียใจ?"

นางคณิกาจึงกราบทูลเล่าถึงคำพูดของพระอุทายี

พระพุทธองค์ทรงแย้มสรวลเล็กน้อย และตรัสกับพระอุทายีว่า:

"อุทายีเอ๋ย วาจาของท่านนั้นคมกริบยิ่งนัก แม้จะหมายถึงความดี แต่ก็ทำให้ผู้อื่นเป็นทุกข์ได้ถึงเพียงนี้

จากนั้น พระพุทธองค์ทรงหันไปตรัสกับนางคณิกาด้วยน้ำเสียงอันอ่อนโยนว่า:

"แม่หญิงเอ๋ย อย่าได้โกรธเคืองพระอุทายีไปเลย เขาเพียงแต่หวังดี แต่การสื่อสารของเขายังไม่ดีพอ

แท้จริงแล้ว จิตใจของมนุษย์นั้นซับซ้อน สิ่งที่ปรากฏภายนอกอาจไม่ใช่สิ่งที่อยู่ภายในเสมอไป

แม้ท่านจะเป็นคณิกา แต่หากจิตใจของท่านยังคงมีความศรัทธาในพระธรรม ก็ย่อมมีโอกาสที่จะบรรลุธรรมได้เช่นกัน

เหมือนเช่นดอกบัว แม้จะเกิดจากโคลนตม ก็ยังสามารถเบ่งบานเป็นดอกที่สวยงามได้

ท่านจงตั้งใจฟังธรรมต่อไปเถิด

หากท่านตั้งมั่นในความดี ย่อมมีหนทางสู่การหลุดพ้นได้เสมอ"

พระพุทธองค์ทรงเทศนาต่อไปเกี่ยวกับการพิจารณาจิตใจ การละวางกิเลส และการสร้างบุญกุศล แม้แต่ผู้ที่เคยทำบาป ก็สามารถกลับตัวกลับใจและบรรลุธรรมได้

นางคณิกาเมื่อได้ฟังพระธรรมเทศนาของพระพุทธองค์ ก็บังเกิดความเข้าใจแจ่มแจ้งในชีวิต นางตระหนักว่า ตนเองนั้นมีคุณค่าในตัวเอง ไม่ได้มีค่าเพียงแค่รูปกายภายนอก

หลังจากวันนั้น นางคณิกาผู้นั้น ก็ตั้งใจบำเพ็ญศีลภาวนาอย่างเคร่งครัด นางได้ละทิ้งอาชีพเดิม และหันมาใช้ชีวิตอย่างสมถะ

ส่วนพระอุทายี เมื่อได้เห็นผลของการใช้คำพูดที่ขาดความยั้งคิดของตนเอง และได้เห็นถึงพระมหากรุณาธิคุณของพระพุทธองค์ที่ทรงโปรดปรานแม้แต่นางคณิกา พระองค์ก็เกิดความละอายใจเป็นอย่างยิ่ง และได้ตั้งมั่นว่าจะปรับปรุงวาจาของตนเอง

นับแต่นั้นมา พระอุทายีก็เป็นพระภิกษุที่สำรวมระวังในวาจามากยิ่งขึ้น เขาได้เรียนรู้ว่า แม้ความฉลาดเฉลียวจะเป็นสิ่งที่ดี แต่หากขาดเมตตาธรรมและความยั้งคิด ก็อาจนำพาไปสู่ความเดือดร้อน

เรื่องราวของพระอุทายีนี้ สอนให้เราตระหนักถึงพลังของคำพูด คำพูดเพียงคำเดียว สามารถสร้างความสุขหรือสร้างความทุกข์ได้อย่างมหาศาล เราควรพิจารณาให้รอบคอบก่อนที่จะเอ่ยสิ่งใดออกไป โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเวลาที่ผู้อื่นกำลังมีความทุกข์ หรือกำลังต้องการกำลังใจ

พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมเทศนาอันลึกซึ้งแก่นางคณิกาผู้นั้น และนางก็ได้ตั้งมั่นในการปฏิบัติธรรม

ในที่สุด นางคณิกาก็ได้บรรลุธรรมในระดับที่สูงขึ้นในภพชาติต่อไป

คติธรรม

วาจาที่สุภาพอ่อนโยน ประกอบด้วยเมตตา ย่อมนำมาซึ่งความสงบสุข และเป็นที่รักของผู้คน

การตัดสินผู้อื่นจากภายนอกเพียงอย่างเดียว อาจทำให้เราพลาดโอกาสที่จะเห็นคุณค่าที่แท้จริงของผู้อื่น

แม้ในอดีตจะเคยทำผิดพลาด แต่หากมีความตั้งใจที่จะปรับปรุงตนเอง ก็ย่อมมีหนทางสู่การบรรลุธรรมได้เสมอ

บารมีที่บำเพ็ญ

พระโพธิสัตว์ (ซึ่งในชาดกนี้คือพระอุทายี) ได้บำเพ็ญบารมีคือ ขันติบารมี (ความอดทนต่อความผิดพลาดของตนเอง และการพยายามปรับปรุงตนเอง) และ เมตตาบารมี (การค่อยๆ เรียนรู้ที่จะใช้เมตตาในการสื่อสาร แม้ในอดีตจะเคยมีวาจาที่อาจไม่เหมาะสม)