กุสุกชาดก

กุสุกชาดก

ในสมัยโบราณ กาลครั้งหนึ่ง ณ กรุงพาราณสี มีพระราชาพระองค์หนึ่งทรงพระนามว่า พระเจ้าพรหมทัต ทรงครองราชย์ด้วยทศพิธราชธรรม ทรงเป็นที่รักใคร่ของเหล่าอาณาประชาราษฎร์ แต่ถึงแม้พระองค์จะทรงมีทุกสิ่งทุกอย่างที่เพียบพร้อม ทั้งลาภ ยศ สรรเสริญ และความสุข พระองค์ก็ยังทรงมีพระทัยที่มัวหมองอยู่ด้วยความกังวลใจบางประการ

วันหนึ่ง ขณะที่พระองค์ทรงประทับพักผ่อนอยู่บนพระแท่นบรรทม แสงอรุณยามเช้าสาดส่องลอดช่องพระแกลเข้ามากระทบพระวรกาย พระองค์ทรงตื่นบรรทมด้วยความไม่สบายพระทัย ความรู้สึกอึดอัดในพระอุระยังคงเกาะกุมไม่จางหาย พระองค์ทรงลุกขึ้นประทับนั่ง พลางทอดพระเนตรออกไปยังสวนหลวงอันเขียวชอุ่ม แต่ทัศนียภาพอันงดงามนั้นกลับมิอาจคลายความทุกข์ในพระทัยได้เลย

"เหตุใดหนอ เราจึงไม่เกษมสำราญได้อย่างแท้จริง แม้จะได้ครองราชย์อันยิ่งใหญ่ มีข้าทาสบริวารมากมาย มีทรัพย์ศฤงคารล้นเหลือ เหตุใดความสุขที่แท้จริงจึงยังคงห่างไกล" พระองค์ทรงรำพึงกับพระองค์เอง น้ำเสียงแฝงไปด้วยความเศร้าสร้อย

พระนางมัทรี พระอัครมเหสี ทรงตื่นบรรทมขึ้นมา ทอดพระเนตรเห็นพระอาการของพระสวามีก็ทรงเป็นห่วง จึงเสด็จเข้าไปประคองพระวรกาย พลางตรัสถามด้วยน้ำเสียงอันอ่อนโยน

"ข้าแต่สมเด็จพระพุทธเจ้า ท่านทรงมีพระพักตร์ที่หมองเศร้า เหตุใดจึงเป็นเช่นนี้เพคะ มีสิ่งใดรบกวนพระทัยท่านอยู่หรือ?"

พระเจ้าพรหมทัตทรงถอนพระทัยยาว ก่อนจะทรงเล่าถึงความทุกข์ในพระทัยให้พระมเหสีฟัง

"มัทรีเอ๋ย เรามิรู้ว่าเหตุใด เราจึงมีความกังวลใจอยู่เสมอ แม้จะได้ทุกสิ่งทุกอย่างตามที่ปรารถนาแล้วก็ตาม เราปรารถนาจะพบกับความสุขที่แท้จริง ความสุขที่ปราศจากความกังวลใดๆ"

พระนางมัทรีทรงรับฟังด้วยความเห็นอกเห็นใจ พระนางทรงทราบดีว่าพระสวามีเป็นผู้มีบุญญาธิการสูงส่ง แต่บางครั้งจิตใจก็อาจถูกความอยาก ความยึดติด เข้าครอบงำได้

"ข้าแต่พระสวามี ท่านลองระลึกถึงเรื่องราวในอดีตชาติของท่านดูสิเพคะ บางทีอาจมีสิ่งใดที่ท่านเคยทำไว้ หรือเคยประสบมา ที่เป็นเหตุแห่งความไม่สบายพระทัยนี้"

พระเจ้าพรหมทัตทรงครุ่นคิดตามพระดำรัสของพระมเหสี พระองค์ทรงนึกถึงเรื่องราวในอดีตชาติที่พระองค์เคยได้ยินมา เรื่องราวที่เกี่ยวกับบุรพกรรมต่างๆ ที่ส่งผลต่อชีวิตในปัจจุบัน

ทันใดนั้นเอง ภาพในอดีตชาติก็ปรากฏขึ้นในพระเนตรราวกับกำลังรับชมภาพยนตร์ พระองค์ทรงเห็นพระองค์เองในชาติหนึ่ง เสวยพระชาติเป็นพระเวสสันดร ทรงบำเพ็ญทานอันยิ่งใหญ่ แต่สุดท้ายก็ต้องทรงพลัดพรากจากพระชายาและพระโอรสธิดา

"เราจำได้แล้ว... ในอดีตชาติ เราเคยเป็นพระเวสสันดร..." พระองค์ทรงกล่าวเสียงแผ่วเบา

เมื่อทรงนึกถึงเรื่องราวในอดีตชาติแล้ว พระองค์ก็ทรงทรงพระประชวรหนักขึ้น พระอาการประชวรไม่ใช่จากโรคภัยไข้เจ็บทางกาย แต่เป็นความป่วยไข้ทางใจ

พระบรมครู พระพุทธเจ้า จึงทรงทราบถึงเหตุอันควร จึงเสด็จมายังพระราชสำนักของพระเจ้าพรหมทัต และเมื่อพระองค์ทรงพบกับพระบรมครู ก็ทรงกราบทูลถามถึงเรื่องราวในอดีตชาติที่พระองค์ทรงจำได้

พระพุทธองค์ทรงแย้มสรวล และทรงเริ่มเล่านิทานชาดกเรื่องกุสุกชาดก

"ดูก่อนมหาบพิตร เรื่องราวในอดีตชาตินั้น เป็นดังนี้..."

ในอดีตกาล เมื่อครั้งพระพุทธเจ้ายังทรงเป็นพระโพธิสัตว์ เสวยพระชาติเป็นกุสุกดาบส ผู้ทรงบำเพ็ญพรตอยู่ในป่าหิมพานต์ ทรงมีฤทธิ์เดชมาก สามารถเนรมิตสิ่งต่างๆ ได้ตามปรารถนา และทรงมีพระทัยอันบริสุทธิ์ยิ่ง

ณ ป่าหิมพานต์แห่งนั้น มีต้นไม้ดอกงามอยู่ต้นหนึ่ง ซึ่งออกดอกเพียงปีละครั้ง ดอกของมันมีกลิ่นหอมอันเป็นเลิศ สามารถบำบัดทุกข์โศก และทำให้ผู้ที่ได้กลิ่นเกิดความปีติสุขอย่างประหลาด

วันหนึ่ง ขณะที่กุสุกดาบสกำลังบำเพ็ญพรตอยู่ ก็มีพระราชาพระองค์หนึ่งนามว่าพระเจ้าพรหมทัต (ซึ่งก็คือพระเจ้าพรหมทัตแห่งกรุงพาราณสีในชาตินี้) เสด็จประพาสป่า ทรงหลงทางจนมาพบกับอาศรมของกุสุกดาบส

เมื่อพระเจ้าพรหมทัตทอดพระเนตรเห็นกุสุกดาบส ก็ทรงเลื่อมใสในปฏิปทาของท่าน จึงทรงเข้าไปถวายบังคม และขอพักอาศัยอยู่ด้วย

กุสุกดาบสทรงต้อนรับพระราชาด้วยความยินดี และทรงแสดงให้เห็นถึงความสุขที่ได้จากการบำเพ็ญพรต การอยู่กับธรรมชาติ และการหลุดพ้นจากกิเลส

พระเจ้าพรหมทัตทรงประทับอยู่กับกุสุกดาบสระยะหนึ่ง ทรงซึมซับเอาความสงบสุข และคำสอนอันลึกซึ้งจากท่าน

วันหนึ่ง พระองค์ทรงตรัสถามกุสุกดาบสว่า

"ท่านดาบส เหตุใดท่านจึงทรงมีความสุขได้ถึงเพียงนี้ แม้จะอยู่ในป่าอันห่างไกลผู้คน และปราศจากซึ่งลาภ ยศ สรรเสริญ?"

กุสุกดาบสทรงแย้มสรวล และตรัสตอบว่า

"มหาบพิตร ความสุขที่แท้จริงนั้น มิได้อยู่ที่ลาภ ยศ สรรเสริญ หรือสิ่งใดๆ จากภายนอก แต่อยู่ที่จิตใจของเรา หากจิตใจของเราสงบ เบิกบาน ปราศจากความโลภ โกรธ หลง เราก็ย่อมมีความสุขได้ทุกที่ ทุกเวลา"

พระเจ้าพรหมทัตทรงสดับฟังด้วยความซาบซึ้ง แต่ก็ยังมีความกังวลใจบางประการ

"แต่ท่านดาบส ข้าพระองค์เป็นพระราชา จำต้องมีภาระหน้าที่อันใหญ่หลวงในการปกครองอาณาประชาราษฎร์ หากข้าพระองค์ละทิ้งสิ่งเหล่านี้ไป จะเป็นอย่างไร?"

กุสุกดาบสทรงตรัสว่า

"มหาบพิตร การปกครองอาณาประชาราษฎร์นั้น มิได้หมายถึงการยึดติดในอำนาจ หรือแสวงหาผลประโยชน์ส่วนตน หากแต่เป็นการบำเพ็ญตนให้เป็นประโยชน์แก่ผู้อื่น การดำรงตนอยู่ด้วยความเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา การให้ทาน การรักษาศีล การบำเพ็ญตบะ มิใช่การหนีโลก แต่เป็นการทำให้โลกนี้ดีขึ้น"

พระเจ้าพรหมทัตทรงครุ่นคิดตามคำสอนของกุสุกดาบส ท่านรู้สึกถึงความกระจ่างในจิตใจ

ในขณะนั้นเอง เกิดเหตุการณ์ไม่คาดฝันขึ้น มียักษ์ตนหนึ่งปรากฏตัวขึ้น มันมีรูปร่างน่าเกลียดน่ากลัว และมีเขี้ยวเล็บแหลมคม มันเข้าทำร้ายกุสุกดาบส

กุสุกดาบสทรงไม่ทรงหวาดกลัวแต่อย่างใด ทรงพยายามระงับความโกรธ และใช้เมตตาธรรมเข้าสู้

"เจ้ายักษ์เอ๋ย เหตุใดเจ้าจึงทำเช่นนี้? หากเจ้ามีความทุกข์ จงบอกเรา เราจะช่วยเหลือเจ้า"

แต่ยักษ์ตนนั้นกลับไม่ฟัง กลับยิ่งทำร้ายกุสุกดาบสมากขึ้น

พระเจ้าพรหมทัตทรงทอดพระเนตรเห็นเหตุการณ์ ก็ทรงรู้สึกโกรธแค้นยักษ์ตนนั้นเป็นกำลัง พระองค์ทรงหยิบพระแสงดาบขึ้นมา เตรียมจะเข้าต่อสู้

แต่กุสุกดาบสทรงห้ามพระเจ้าพรหมทัตไว้

"มหาบพิตร อย่า! อย่าใช้ความโกรธเข้าสู้ หากเราใช้ความโกรธเข้าสู้ เราก็ไม่ต่างอะไรกับยักษ์ตนนี้"

กุสุกดาบสทรงใช้ฤทธิ์ของท่าน เนรมิตบาตรน้ำมนต์ขึ้นมา และทรงนำน้ำมนต์นั้นประพรมลงบนตัวยักษ์

ทันทีที่น้ำมนต์กระทบตัวยักษ์ ร่างอันน่าเกลียดน่ากลัวของมันก็เริ่มแปรเปลี่ยนไป มันค่อยๆ กลายเป็นมนุษย์ที่มีรูปงามสง่า

ยักษ์ตนนั้นกล่าวด้วยความสำนึกผิด

"ข้าแต่ท่านดาบส ข้าพระองค์เป็นยักษ์ที่ถูกสาปมานานนับพันปี เพราะกรรมเก่าที่ข้าพระองค์เคยทำไว้ วันนี้ข้าพระองค์ได้รับอิสรภาพแล้ว ข้าพระองค์ขอขอบพระคุณท่านเป็นอย่างสูง"

หลังจากนั้น ยักษ์ตนนั้นก็ได้กลับกลายไป

พระเจ้าพรหมทัตทรงประจักษ์แจ้งในอานุภาพของเมตตาธรรม และความอดทนของกุสุกดาบส

"ท่านดาบส ข้าพระองค์ได้เห็นแล้วว่า พลังแห่งเมตตาธรรมนั้นยิ่งใหญ่เพียงใด ข้าพระองค์ขอถวายบังคมท่าน ด้วยคำสอนอันประเสริฐของท่าน"

พระพุทธองค์ทรงเล่าต่อไปว่า

"ดูก่อนมหาบพิตร ในอดีตชาติที่มหาบพิตรทรงเป็นพระเวสสันดรนั้น การที่มหาบพิตรทรงสละพระโอรสธิดา อันเป็นที่รักยิ่งนั้น ก็เพื่อบำเพ็ญทานบารมีอันยิ่งใหญ่ เพื่อให้โลกนี้พ้นจากความทุกข์โศก แต่ก็เป็นไปตามกฎแห่งกรรม ที่ทำให้พระองค์ต้องประสบกับความพลัดพราก"

"ส่วนการที่มหาบพิตรทรงเป็นพระราชาพรหมทัตในชาตินี้ และทรงมีความกังวลใจนั้น ก็เป็นผลจากความผูกพันในสมบัติ และความกังวลในหน้าที่ หากแต่ความกังวลนั้น มิได้เกิดจากความโลภ แต่เกิดจากความห่วงใยในอาณาประชาราษฎร์"

พระพุทธองค์ทรงแย้มสรวล และตรัสว่า

"กุสุกดาบสในชาติก่อน ก็คือเราเองในชาตินี้ ส่วนพระราชาพรหมทัตที่ทรงเห็นในอดีตชาติ ก็คือมหาบพิตรในชาตินี้ เรื่องราวนี้สอนให้รู้ว่า แม้ในยามที่ต้องเผชิญกับความทุกข์ ความเจ็บปวด หรืออันตราย เราก็ควรใช้ปัญญา และเมตตาธรรมนำทาง อย่าได้ใช้ความโกรธ หรือความเกลียดชังเข้าตัดสิน หรือกระทำการใดๆ"

พระเจ้าพรหมทัตทรงสดับฟังคำสอนของพระพุทธองค์ด้วยความปีติปราโมทย์ พระทัยอันมัวหมองก็พลันสว่างไสวขึ้น

"ข้าแต่พระพุทธเจ้า ข้าพระองค์เข้าใจแล้ว ความสุขที่แท้จริงนั้น อยู่ที่จิตใจของเราเอง ไม่ได้อยู่ที่สิ่งใดภายนอก ข้าพระองค์จะนำคำสอนของพระองค์ไปปฏิบัติ และจะปกครองอาณาประชาราษฎร์ด้วยทศพิธราชธรรม ด้วยเมตตา และปัญญา"

พระเจ้าพรหมทัตทรงกลับไปครองราชสมบัติด้วยพระทัยที่สงบสุข พระองค์ทรงปฏิบัติตามคำสอนของพระพุทธองค์อย่างเคร่งครัด ทรงบำเพ็ญทาน รักษาศีล เจริญภาวนา และทรงปกครองไพร่ฟ้าประชาชีด้วยทศพิธราชธรรม

อาณาจักรของพระองค์ก็เจริญรุ่งเรือง ประชาชนอยู่เย็นเป็นสุข ปราศจากความทุกข์โศก

คติธรรม

การใช้ปัญญาและเมตตาธรรมนำทางชีวิต จะนำมาซึ่งความสุขที่แท้จริง แม้ในยามที่ต้องเผชิญกับความทุกข์ หรืออุปสรรค

บารมีที่บำเพ็ญ

ปัญญาบารมี, เมตตาบารมี, ขันติบารมี