มหาวานรชาดก

มหาวานรชาดก

ณ กาลครั้งหนึ่ง นานมาแล้ว ในสมัยที่พระโพธิสัตว์ทรงจุติเป็นพระเวสสันดร สัมมาสัมพุทธเจ้าของเรา ทรงบำเพ็ญบารมีอยู่ ยังมีเรื่องราวแห่งอดีตชาติที่น่าประทับใจ ซึ่งเป็นหนึ่งในมหาวานรชาดก เรื่องราวแห่งมหาวานรผู้กล้าหาญและเสียสละ.

กาลครั้งหนึ่งในอดีตกาลอันไกลโพ้น ณ ป่าหิมพานต์อันกว้างใหญ่ ที่ซึ่งมีพฤกษานานาพันธุ์ขึ้นแน่นขนัด มีลำธารใสไหลเย็น เสียงนกนานาชนิดขับขานประสานเสียง ราวกับบทเพลงแห่งธรรมชาติ บรรดาเหล่าสัตว์ป่าทั้งหลายต่างอาศัยอยู่ร่วมกันอย่างสงบสุข ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น มีฝูงลิงวอกอาศัยอยู่เป็นจำนวนมาก และมีลิงตัวหนึ่งเป็นประมุขแห่งฝูง มีร่างกายใหญ่โต กำยำ ลำตัวสีดำขลับ ดวงตาเฉลียวฉลาดสง่างาม เป็นที่เคารพรักของลิงทุกตัว ลิงตัวนี้คือพระโพธิสัตว์ในอดีตชาติ.

ในคราวนั้น ณ แคว้นมถุรา มีพระราชาพระนามว่าพระเจ้าพรหมทัต ปกครองอาณาประชาราษฎร์ด้วยทศพิธราชธรรม ประชาชนอยู่เย็นเป็นสุข แต่แล้ววันหนึ่ง พระราชาทรงประชวรด้วยโรคที่ไม่สามารถรักษาได้ แม้แต่หมอหลวงผู้เก่งกาจที่สุดก็ยังไม่สามารถเยียวยาพระอาการให้ดีขึ้นได้ พระราชาทรงกระวนกระวายพระทัยเป็นอย่างยิ่ง.

ในยามที่พระราชาทรงอ่อนแรงและสิ้นหวังอยู่นั้น ได้มีหมอผีผู้หนึ่งปรากฏตัวขึ้น นุ่งห่มผ้าขาวโพลน ใบหน้าซีดเซียว ดวงตาขุ่นมัว ส่งเสียงแหบพร่า เข้าเฝ้าพระราชา

"ข้าแต่พระมหาราชเจ้า หม่อมฉันมีวิธีที่จะรักษาพระโรคของใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทได้ แต่เป็นวิธีที่ยากลำบากยิ่งนัก"

พระราชาทรงลืมพระเนตรขึ้นอย่างอ่อนแรง

"ท่านมีวิธีอย่างไร จงบอกมาเถิด แม้จะยากลำบากเพียงใด เราก็พร้อมจะทำเพื่อรักษาชีวิตของเรา"

หมอผีกล่าวอย่างช้าๆ

"ในการรักษาพระโรคนี้ จำเป็นต้องใช้หัวใจของลิงที่บริสุทธิ์และมีจิตใจกล้าหาญที่สุดในป่าหิมพานต์มาปรุงเป็นยา"

เมื่อได้ยินดังนั้น พระราชาทรงมีพระดำริว่า การได้หัวใจลิงที่มีคุณสมบัติเช่นนั้นมานั้นเป็นไปได้ยากยิ่งนัก แต่เมื่อสิ้นหวังแล้ว ก็ย่อมต้องลอง

"เราจะให้รางวัลแก่ผู้ใดก็ตามที่สามารถนำหัวใจของลิงเช่นว่านั้นมาให้เราได้"

พระราชาตรัสประกาศไปทั่วทั้งแผ่นดิน. ข่าวนี้ได้แพร่กระจายไปอย่างรวดเร็ว.

ในฝูงลิงป่าหิมพานต์ ลิงทุกตัวต่างรักและเคารพในตัวประมุขของตน ซึ่งก็คือพระโพธิสัตว์นั่นเอง วันหนึ่ง ขณะที่ลิงทุกตัวกำลังพักผ่อนอยู่ใต้ร่มเงาไม้ใหญ่ ประมุขลิงก็รู้สึกถึงความเปลี่ยนแปลงบางอย่างในจิตใจของตน.

ทันใดนั้นเอง มีนายพรานผู้หนึ่งหลงเข้ามาในป่า นายพรานผู้นี้ได้ยินข่าวลือเรื่องรางวัลอันงามจากพระราชา เขาจึงคิดว่าหากตนสามารถจับลิงที่มีคุณสมบัติดังกล่าวมาถวายได้ ชีวิตของเขาคงจะสุขสบายไปตลอด.

นายพรานแอบซุ่มดูฝูงลิงอยู่ครู่หนึ่ง สายตาของเขาก็ไปสะดุดกับประมุขลิงผู้สง่างาม. ด้วยความฉลาดแกมโกง เขาจึงวางแผนอันแยบยล. นายพรานค่อยๆ เดินเข้าไปใกล้ฝูงลิง และทำทีเป็นส่งเสียงร้องไห้คร่ำครวญ

"โอ้... ชะตากรรมอันน่าเศร้าของข้า..."

ลิงตัวอื่นๆ ต่างตกใจและมองนายพรานด้วยความสงสัย แต่ประมุขลิงผู้เปี่ยมด้วยเมตตา รู้สึกสงสาร จึงค่อยๆ เดินเข้าไปหานายพราน

"ท่านเป็นอะไรไป เหตุใดจึงร้องไห้เสียใจอยู่เล่า"

นายพรานเงยหน้ามองประมุขลิงด้วยท่าทางอ้อนวอน

"ข้าแต่ท่านลิงผู้มีจิตเมตตา ข้าพเจ้ากำลังจะถูกทหารของพระราชาจับไปลงโทษ เพราะข้าพเจ้าทำผิดต่อพระองค์ ข้าพเจ้าไม่รู้จะทำอย่างไรแล้ว"

ประมุขลิงมองนายพรานด้วยสายตาที่เต็มไปด้วยความเห็นอกเห็นใจ

"อย่าได้กังวลไปเลย หากท่านกระทำผิดจริง ท่านควรจะไปขอโทษพระราชาและรับโทษตามสมควร"

นายพรานยิ่งทำท่าจะร้องไห้หนักขึ้น

"แต่ข้าพเจ้าไม่มีวิธีใดที่จะทำให้พระราชาทรงหายกริ้วได้เลย ท่านลิงผู้มีจิตใจสูงส่ง ข้าพเจ้าได้ยินมาว่าพระราชาทรงประชวรหนัก และกำลังตามหาหัวใจของลิงที่กล้าหาญและบริสุทธิ์เพื่อนำมาปรุงเป็นยา หากข้าพเจ้าสามารถนำสิ่งนั้นไปถวายได้ พระราชาอาจจะทรงหายกริ้วและไว้ชีวิตข้าพเจ้า"

เมื่อประมุขลิงได้ยินดังนั้น ด้วยจิตใจอันเปี่ยมด้วยเมตตาและความเสียสละ ก็เกิดความรู้สึกที่จะช่วยเหลือพระราชาขึ้นมาทันที. เขารู้ดีว่าตนเองเป็นลิงที่มีคุณสมบัติตรงตามที่นายพรานกล่าว

"ข้าพเจ้าจะช่วยท่านเอง"

ประมุขลิงกล่าวด้วยน้ำเสียงที่มั่นคง. ลิงตัวอื่นๆ พยายามห้ามปราม

"ท่านประมุข อย่าทำเช่นนั้นเลย! การเสียสละชีวิตของท่านจะเป็นอันตรายต่อพวกเราทุกคน"

แต่ประมุขลิงส่ายหน้า

"พวกท่านจงเชื่อข้า ข้าพเจ้าต้องทำเช่นนี้ เพื่อช่วยเหลือทั้งพระราชาและนายพรานผู้นี้"

ประมุขลิงกล่าวพลางเดินนำหน้านายพรานไป.

นายพรานแสร้งทำท่าดีใจอย่างยิ่ง และนำทางประมุขลิงไปยังที่ที่เขาได้เตรียมไว้. เมื่อไปถึงบริเวณที่เงียบสงัด นายพรานก็รีบชักกระบี่ออกมา.

"ข้าขออภัยท่านลิงผู้สูงส่ง ข้าจำเป็นต้องทำเช่นนี้"

ประมุขลิงมองนายพรานด้วยสายตาที่สงบนิ่ง

"ข้าทราบดี จงทำในสิ่งที่ท่านต้องทำเถิด"

ทันใดนั้นเอง นายพรานก็พุ่งเข้าใส่ประมุขลิง.

อย่างไรก็ตาม ประมุขลิงผู้ชาญฉลาดก็เตรียมพร้อมรับมือ. ด้วยพละกำลังอันมหาศาลและความว่องไว เขาก็กระโดดหลบการฟันของนายพรานได้อย่างหวุดหวิด. การต่อสู้เป็นไปอย่างดุเดือด. ประมุขลิงไม่ต้องการทำร้ายนายพราน แต่เขาต้องเอาชีวิตรอด และต้องหาวิธีที่จะเสียสละชีวิตของตนเองโดยที่นายพรานไม่สามารถทำร้ายเขาได้โดยตรง.

ในขณะที่ต่อสู้ ประมุขลิงสังเกตเห็นต้นไม้ใหญ่ที่มีกิ่งก้านแข็งแรงทอดยาวออกไปเหนือเหวลึก. เขาเกิดความคิดอันชาญฉลาดขึ้น. เขาใช้จังหวะที่นายพรานกำลังจะฟัน เขาก็กระโดดขึ้นไปบนกิ่งไม้นั้น และใช้กำลังทั้งหมดของเขา ดึงกิ่งไม้ให้โน้มลงมา.

เมื่อกิ่งไม้โน้มลงมาจนเกือบจะถึงพื้นดิน ประมุขลิงก็ปลดปล่อยกิ่งไม้ทันที. ด้วยแรงดีดกลับอันมหาศาลของต้นไม้ กิ่งไม้ก็ดีดตัวขึ้นไปอย่างรวดเร็ว. ประมุขลิงผู้ชาญฉลาด ได้คำนวณวิถีของตนเองไว้แล้ว เขากระโดดออกไปในอากาศ และคว้าเอากิ่งไม้ที่กำลังดีดขึ้นไปอย่างแม่นยำ.

ขณะที่กิ่งไม้พุ่งขึ้นสู่ท้องฟ้า ประมุขลิงก็ใช้จังหวะนี้ ในขณะที่ร่างกายของเขาลอยสูงขึ้นไปเหนือพื้นดิน ก็ได้ใช้คมเขี้ยวของตนเอง กัดเข้าไปที่หัวใจของตนเองอย่างรวดเร็วและเด็ดเดี่ยว. ด้วยความเจ็บปวดอันแสนสาหัส แต่ด้วยเจตนาอันบริสุทธิ์และเด็ดเดี่ยว ประมุขลิงก็เสียสละชีวิตของตนเอง.

นายพรานยืนตะลึงมองเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น เขาไม่อาจเข้าใจในสิ่งที่ประมุขลิงทำ. หัวใจของประมุขลิงที่หลุดออกมาจากร่าง ก็ร่วงหล่นลงสู่พื้นดิน.

นายพรานรีบเก็บหัวใจของประมุขลิงที่ร่วงลงมาด้วยความตื่นเต้น และรีบนำกลับไปยังเมืองมถุรา. เขาถวายหัวใจของประมุขลิงแด่พระเจ้าพรหมทัต. พระราชาทรงรับหัวใจมา และให้หมอหลวงปรุงเป็นยา.

เมื่อพระราชาเสวยยาที่ปรุงจากหัวใจของประมุขลิง พระองค์ก็ทรงหายจากพระอาการประชวรในทันที. พระพลานามัยกลับคืนมาอย่างสมบูรณ์. พระราชาทรงยินดีเป็นอย่างยิ่ง.

แต่เมื่อพระราชาทรงทราบถึงเรื่องราวการเสียสละอันยิ่งใหญ่ของประมุขลิง พระองค์ก็ทรงรู้สึกเศร้าโศกเสียใจเป็นอย่างมาก. พระองค์ทรงระลึกถึงความกล้าหาญและความเสียสละของประมุขลิง. พระราชาทรงมีรับสั่งให้สร้างเจดีย์ขึ้นเพื่อบรรจุอัฐิของประมุขลิง และทรงประกาศให้ประชาชนทั้งหลายระลึกถึงความดีงามของท่าน.

ส่วนเหล่าลิงในป่าหิมพานต์ เมื่อทราบข่าวการเสียสละของประมุขลิง ทุกตัวต่างก็เศร้าโศกเสียใจเป็นอย่างยิ่ง. พวกเขาได้ร่วมกันไว้อาลัยให้แก่ประมุขผู้เป็นที่รัก และต่างจดจำเรื่องราวความกล้าหาญของท่านไว้เป็นแบบอย่าง.

คติธรรม

มหาวานรชาดกสอนให้เราเห็นถึงคุณธรรมอันสูงส่งของการเสียสละและความเมตตา การมีจิตใจที่พร้อมจะช่วยเหลือผู้อื่น แม้จะต้องแลกมาด้วยชีวิตของตนเอง เป็นการกระทำที่ประเสริฐยิ่ง. การเสียสละเพื่อส่วนรวม หรือเพื่อผู้อื่นที่ตกทุกข์ได้ยากนั้น เป็นการกระทำที่ควรแก่การยกย่องและจดจำ.

บารมีที่บำเพ็ญ

ในชาดกเรื่องนี้ พระโพธิสัตว์ได้ทรงบำเพ็ญ วิริยบารมี (ความเพียร) และ เมตตาบารมี (ความรักและความปรารถนาดีต่อผู้อื่น) อย่างสมบูรณ์.